"Jumapili 24. Mwezi wa kuminambili 1905. [imepigwa mstari, u. 60] [u. 61] [...] jioni imekwenda [...] [?] yenye thamani ya kimila. Karibu zote nimetafutiwa na Max. Kasha ya ugoro kutoka pembe & ubao imenunuliwa hapa kutoka Mswahili (1 Rup.) Picha cha kufanana. kwa Baumann. Usambara. 1891. u. 231. / kisuaheli: tabakero imetengenezwa na Wanjamwezi [mchoro wenye maelezo ya vilivyotumika] mbao pembe mbao / vitana, 3 kama vile nilivyovichora shajara 44, u .68. Kitana kimoja kama picha hapo & kimoja nimechongewa na Mnyamwezi hivi karibuni jina lake [?] kina umbile kifuatacho [mchoro] / kisuaheli: chanuo / kimetengenezwa kutoka mbao mweupe laini bila kupigwa msasa [u. 62], wakati vingine vinatokana [sic] na fundi hutu huyu mmoja (fundi) anayekuwa fundi maalum kwa kutengeneza vitana. Hivi vina rangi ya manjano na ni laini. [mchoro] / vijiko vidogo na vikubwa zaidi vilivyochongwa vyenye mabambo ya kuchoma vina umbile vya mduara vingine havina kina vingine vyenye kina zaidi mapambo ya kuchora viko tofauti tofauti [michoro ya vijiko saba a-g, mingine yenye umakini upande wa mapambo yenye maelezo] kisuaheli: kijiko / mwiko / wu bu [?] / kijiko chenye kina kirefu: [mchoro h] [mchoro wa fidla wenye maelezo ya mali ghafi] fidla ya mbao shaba kibuyu boga mbao kisuaheli: nzumari [masahihisho zumari] [u. 63] Kifaa cha kukunia. Nusu nazi [masahihisho] hukuniwa kwenye chuma kama msumeno [masahihisho], wakati mkunaji hukalia kifaa.pande za mbao za kukaliwa huchongwa kutoka mbao mmoja & huweza kukunjwa. [michoro miwili, mmoja huonesha kitu kidogo mmoja] kisuaheli: mbuzi (maana halisi = mnyama mbuzi) / kisu cha porini kisuaheli huitwa "munde". Vingi vinatoka Ujerumani, ila hici ni vyembamba zaidi. [mchoro] Max amepokea picha mbili zilizotariziwa kwenye hariri yenye rangi ya giza kwa ajili ya kuninginizwa ukutani [u. 64]. Nilikuwa nimezinunua [?] pamoja na vitambaa vingine kwa Muhindi Tanga. Halafu kitambaa chepesi sana labda kutoka nyasi za nanasi kimetariziwa na vipepo kwa hariri nzito kitambaa cha mezani,kazi ya Wahindi. –" [Utafsiri]

chanzo: Museum der Kulturen Basel, VI 56197, 46 (63)
mwandishi: Karl Braun

"52. Kifaa cha kunia nazi = mbuzi / imechongwa kutokana na mbao moja tu zamani sehemu ya kuweka koran sasa kigoda na kifaa cha kukunia nazi / Amani 24. mwezi wa kumi na mbili.1905. TB 46,63 / Abd. Buschan, G. Illustrierte Völkerkunde (1909), u. 361. / [mchoro]" [Utafsiri]

chanzo: Museen Stade, r 2018 / 18566
mwandishi: Karl Braun

Mnamo mwaka 1934, aliyekuwa mkurugenzi wa Taasisi ya Biolojia ya Kilimo na Misitu (Biologische Reichsanstalt für Land- und Forstwirtschaft) Karl Braun (1870–1935) alitoa kile kinachoitwa “Kolonialsammlung Braun” (Makusanyo ya Mkoloni Braun) kwa Jiji la Hanseatic la Stade, au tuseme aliyekuwa mwakilishi wake, meya wa wakati huo Hans Arthur Meyer (1884–1961). Tazama faili „Uhamisho wa makusanyo ya kikoloni kutoka kwa diwani mkuu wa serikali Profesa Dk. Karl Braun huko katika Jiji la Stade” („Überlassung einer Kolonialsammlung vom Oberregierungsrat Professor Dr. Karl Braun in Stade an die Stadt Stade") katika Jimbo la Saxony ya Chini Hifadhi ya Nyalaka ya Stade (Niedersächsischen Landesarchiv Standort Stade).

chanzo: Niedersächsisches Landesarchiv Standort Stade, Dep. 10 Nr. 03025

Mnamo mwaka 1997, aliyekuwa mtunza kumbukumbu wa jiji kwa wakati huo Jürgen Bohmbach anahitimisha makubaliano ya makabidhiano kwa mkopo wa kudumu katika Jumba la Makumbusho (Museumsverein Stade e.V.) chini ya aliyekuwa mkurugenzi wa wakati huo Gerd Mettjes kwa kutia saini. Baadaye, makusanyiko kutoka kwa Karl Braun yalihamishiwa kwenye Jumba la Makumbusho (Museumsverein Stade e.V.) kwa ajili ya utunzaji.

chanzo: Museen Stade, Vereinbarung Leihgabe "Brauns'sche Kolonialsammlung"

I: Hapa mkononi mwangu nimeshika picha nyingine ya kifaa ambacho kilikusanya kipindi hicho ambacho kinausajili wa namba 2018_18424_002 hebu unaweza ukaangalia hiyo ukatuambia? R: Hii sikumbuki I: Hebu angalia vizuri mzee [anonymous] ni kitu gani hicho? R: Hii ni mbuzi ya kukunia nazi I: Hiyo ni mbuzi ya kukunia nazi? R: Eeeeh I: Ahaaaaa sawasawa kuna jina lingine lolote labda lakikabila ambalo linaitwa hiyo mbuzi? R: Tunaitaga mbuzi I: Inaitwa mbuzi tu? R: Eeeeh I: Kwa maoni yako unadhani kitu hiki kinahusishwa na watu wa kabila gani? R: Wenyeji wa Amani I: Wenyeji wa Amani? R: Eeeeh tuseme ni watanzania wote I: Watanzania wote kwahiyo hakina utamaduni maalumu? R: Hapana I: Kwanini kinahusishwa na watanzania wote na hakijatumika kwa kabila Fulani la watu wa utamaduni Fulani? R: Unakuta hii inatumika kwa mbuzi inatumika kwa makabila yote kwa kuwa makabila yote wameshiriki kutengeneza hii mhhh I: Na inatumika kukunia nazi kwahiyo kila sehemu ya Tanzania kinapatikana hicho au kuna sehemu tu Fulani Fulani ukienda unaweza ukakipata? R: Kwa ujumla Tanzania nzima eeh I: Kila mkoa unakikuta? R: Eeeeeh unaikuta mbuzi I: Na unadhani katika kipindi cha mkoloni ilikua ikitumikaje? R: Kukunia nazi hivohivo eeh I: Hakuna mabadiliko ya matumizi kipindi cha mkoloni na kipindi cha sasa hivi? R: Kipindi cha mkoloni umeme ulienea sasa umeme ulipoenea wale wanaojipendekeza wenye vyeo vizuri vizuri serikalini walikua wanakuna nazi kwa kutumia umeme I: Lakini ambao hawakuwa na umeme walikua wanakunia hii? R: Eeeeh I: Na mpaka saivi inatumika kukunia nazi? R: Ndiyo I: Haina matumizi mengine ni kukunia nazi tu? R: Aaaaa I: Na wanaotumia hasa ni akina nani kati ya kina baba na kina mama? R: Wakina mama ndiyo wapishi I: Hahahahahha kwahiyo baba hawezi akaitumia mbuzi R: Anatumia atakaa pengine anapiga story na mama basi anakaa mama nanii njoo unajua hukunipa vizuri leo na baba na mama wakikutana wanaongea mambo mengi eeh I: Hahahahahha na umesema akina mama ndiyo wanatumia Zaidi mbuzi labda akina mama kuanzia umri gani wanatumia Zaidi mbuzi? R: Umri wa kujua kupika I: Ambao labda unaanzia miaka mingapi? R: Kumi na tano, kumi na sita, kumi na saba I: Na kuendelea? R: Eeeeeeeh I: Labda unadhani inaweza fika wakati kwamba mbuzi haihitajiki tena kutumia kulingana na mabadiliko ya sasa hivi? R: Inawezekana I: Kwanini? R: Sasa hivi mtu akae apasue nazi aanze kukuna hivihivi kuna mtu anakaa hapa anaweka mikono kwenye hiyo nazi anakuna wanaona kama wanachelewa I: Kwahiyo sasa inaweza inaweza ikafika kipindi isihitajike tena? R: Eeeeeeh I: Labda kwa sababu ya ugumu wa kutumia mbuzi ama kuna kitu kingine kinarahisisha kazi inayofanywa na mbuzi? R: Teknolojia ya sasa inatukataza anaona kukuna atachelewa anatumbukiza kwenye umeme anawasha inasangwa mara moja eeeh I: Sawasawa kwahiyo matumizi ya teknolojia yanaweza yakapelekea mbuzi isitumike tena? R: Eeeeeeh I: Sawa na unadhani ina umuhimu gani mbuzi? R: Umuhimu wake ni kukuna nazi eeh ndiyo umuhimu huo I: Na mbuzi bado zinatengenezwa kwa kipindi cha hivi karibuni? R: Eeee I: Ni maeneo gani unaweza ukapata? R: Bonde I: Bonde kwa wabondei? R: Eeeeeh I: Huku Amani hakuna sehemu wanatengeneza mbuzi? R: Wanatengeneza lakini sasa hivi siyo Zaidi lakini huko Bonde unaweza ukakuta njiani zinauzwa I: Maeneo gani hayo njiani unaweza ukazikuta zinauzwa? R: Kuanzia bombani, unakwenda ubembe unatoka ubembe unaenda sokoni Muheza unatoka sokoni Muheza hapo ndiyo zinamwangwa hapo I: Sawasawa na nikina nani wanatengeneza kati ya wanawake na wanaume? R: Ni wanaume I: Kwanini wanatengeneza wanaume alafu kitumiwe na wanawake hahhaha? R: Sasa sisi tunatengeneza haraka haraka tunatengeneza kwa mfano hii hapa hiki ni chuma sasa utamwambia mwanamke atengeneze chuma hataweza I: Hataweza kwanini hataweza mwanamke kutengeneza chuma? R: Kina mambo mengi kuna meno humu I: Sawasawa labda unasema kinatengenezwa na watu wa Bonde huko kwa hapa Amani hakuna anaetengeneza? R: Hata huku wapo watu wengine hawana kazi anatengeneza eeh mafundi capenter hawa I: Unaweza kutuambia hicho kifaa kinatengenezwa kwa nyenzo gani labda? R: Mti, hii ni mbao hii I: Mbao R: Eeeeh I: Ni mbao yoyote inaweza ikatengeneza au kuna mbao maalumu? R: Hizi pana I: Mbao pana za mti wowote ule? R: Mti wowote I: Sawasawa na toka vimeanza kutengenezwa tukivuta picha kipindi cha mkoloni kwa saivi labda hizo nyenzo zimebadilika? R: Hapana mara nyingi wanatumia mbao mapande ya mbao pana yanachukua lile anampa mzee amtengenezee mbuzi mzee anapima pale anafanya ufundi wake eeh I: Na ukikadiria hiyo inaweza ikawa inauzwa shilingi ngapi? R: Mbuzi I: Eeeeh R: Kwasasa mambo yanakwenda mbele labda shilingi kumi na mbili I: Na tukirudi kwa historia ya kipindi cha mkoloni unadha ni kipindi cha mkoloni ilikua inauzwa shilingi ngapi? R: Shilingi mia tatu

chanzo: Amani-Stade Project / Amani Field Research 2023, Interview No. 01
mwandishi: I: Mohamed Seif, R: Anonymous

I: Sawasawa basi asante ngoja a tuchukue picha nyingine imesajiliwa kwa namba 2018_18424_2 hebu angalia unaweza ukafahamu hicho ni kitu gani? R: Hiki ni kibao cha mbuzi I: Kibao cha mbuzi? R: Eeeeh I: Kibao cha mbuzi ndiyo jina lake au kuna jina? R: Mbuzi I: Ni mbuzi? R: Jina ni mbuzi I: Haina jina la kikabila labda kisambaa mnaitaje? R: Kwenye kisambaa tunaita tu mbuzi I: Mbuzi? R: Eeeh I: Kwahiyo ni kibao cha mbuzi? R: Mbuzi I: Na kibao cha mbuzi kilikua kikitumika zaidi na watu wa utamaduni gani? R: Hiki wasambaa, wabondei, wadigo watu wengi kabila nyingi za pwani pwani na wasambaa siyo sana kuliko mbondei na mdigo eeeh I: Kwanini Zaidi wabondei na wadigo? R: Hawa wabondei na wadigo hata zao linalotumika kwa hii mbuzi wanayo I: Ni zao gani? R: Minazi I: Nazi? R: Eeeeh inatumika tu kwa nazi I: Kwa nazi? R: Eeeeh I: Kwahiyo ilikuwa inatengenezwa Zaidi mikoa ambayo nazi zinapatikana? R: Eeeeh I: Kama mikoa gani na mikoa gani unaweza ukaifahamu? R: Yani mkoa wa Tanga ambapo wilaya ya kuanzia Korongwe, Muheza, Tanga na Morogoro maeneo hayo yote yanayopatikana nazi ndiyo kweli huwezi kumkosa mtu ana hii mbuzi I: Mbuzi? R: Eeeh I: Na mbuzi inatumikaje sasa? R: Hii mbuzi inatumika kwa kukunia nazi I: Kukunia nazi? R: Eeeh I: Unaweza kutuambia jinsi ambavyo inafanya kazi? R: Eeeh I: Ehee R: Hii inafanya kazi nazi unaichukua unaipasua ukiipasua unachukua sahani unaiweka chini ya haya meno haya unakuna sasa nazi I: Unakuna? R: Eeeeh I: Baada ya hao ukishakuna? R: Baada ya hapo ukishakuna sasa unachukua mbuzi unaikunja unaiweka pembeni unachukua nazi yako unaichuja tayari kwa matumizi I: Nani watu gani walikuwa wakitumia zaidi mbuzi? R: Wanawake I: Wa umri gani? R: Kuanzia miaka kumi kwenda juu I: Kwanini? R: Kwanza kuanzia hata miaka saba wengine wanawafundisha watoto miaka saba anakuna nazi kwahiyo wanafundishwa mapema tu I: Kwanini wanawake zaidi? R: Wanawake ndiyo wajikoni hiki hiki kinatumika sana jikoni I: Wanawake wa jikoni hahahahahhaa R: Eeeeh I: Wanawake ndiyo wa jikoni? R: Sasa wababa wanakuna nazi lakini siyo fani yao sana eeh lakini wanawake ndiyo sana wanapika I: Sawasawa kwa mawazo yako unafikiri inaweza ikafika wakafi mbuzi haina thamani tena au haitumiki kwa makabila uliyoya taja? R: Hii mbuzi haitaishia japo sasa hivi kuna mambo ya kisasa kuna Brenda za kusagia nazi lakini hii haitapotea kwasababu watu wote siyo wenye uwezo wa hizo Brenda eeh hii niya kiutamaduni Zaidi I: Ya kiutamaduni zaidi? R: Eeeeh haitapotea hii I: Kwahiyo ikifikia wakati kila mtu anauwezo mzuri wakununua Brenda unadhani mbuzi itaendelea kutumika tena? R: Watu wote kabisa hata wa hali za chini I: Eeeeeh hahhhahahhha R: Inaweza isitumike lakini itakuwa vigumu kabisa inaweza isitumike lakini ipo maana hata sasa watu wanatumia Brenda ila mbuzi zao wanazo eeh I: Sawasawa labda ili utumie mbuzi unatakiwa uwe na kitu gani kingine? R: Mbuzi kwenye hii kazi hapa uwe na panga la kupasulia hii nazi uwe na sahani ya kukunia hii nazi uwe na chujio la kuchujia hii nazi eeh I: Vyote vinaenda sambamba? R: Vyote vinaenda pamoja I: Lazima ukitumia mbuzi hivyo viwepo R: Ehee ndiyo I: Sawa sawa na mbuzi bado zinatengenezwa kwa kipindi cha sasa? R: Ndiyo zinatengenezwa I: Kwanini unadhani zinaendelea kutengenezwa? R: Bado matumizi yanaendelea eeh na watu wanaongezeka mwenye mbuzi leo mwingine amekua hana mbuzi kwahiyo mafundi wa mbuzi wanaendelea tu kutengeneza I: Ni watu gani wanatengeneza mbuzi kati ya wanawake na wanaume? R: Wanaume I: Wanaume? R: Eeeeh I: Wakuanzia umri gani? R: Kama mvulana ni mtundu hata miaka kumi na mbili anaweza akatengeneza kumi na mbili, kumi na tano na kuendelea I: Kwanini wanawake hawatengenezi mbuzi? R: Hizi kazi zimegawanyika kuna kazi za wanawake na kazi za wanaume kwahiyo hii imebase sana kwenye kazi za wanawake sawa sawa na kazi za uwashi mafundi wakutengeneza meza, vitanda Zaidi ni wanaume siyo kwamba mwanamke akifundishwa hawezi fanya hawezi angeweza lakini sasa kwenye mgawanyo wa kazi zipo kabisa zilizobase kwa wanaume na zipo zilizobase kwa wanawake eeh I: Nani mikoa gani hasa wanatengeneza mbuzi? R: Yani mkoa wa morogoro Zaidi, na huku mikoa ya watu wa wapi huku yani hizi mbuzi hata mkoa wa Tanga zinatengenezwa Morogoro, huko mbeya pia lakini kule bara pia siyo Zaidi watengenezaji sana mikoa hii ya Tanga na Morogoro I: Sawasawa na unaweza ukafahamu ni kitu gani kilitumika kutengeneza mbuzi? R: Miti I: Miti na nini kingine? R: Miti na vyuma I: Vyuma? R: Na kisu, panga, ya kutobolea haya matundu yakae vizuri kwa jina lingine wanaita patasi sijui I: Patasi? R: Eeeeh I: Na kwasasa vifaa vinavotumika au material au nyenzo zinazotumika kutengenezea mbuzi zinabadilika au ni hizo hizo kila wakati? R: Ndiyo hizo hizo eeh I: Na ukiangalia mbuzi hiyo kwasasa inaweza ikauzwa shilingi ngapi? R: Hii kwasasa hii mbuzi kama hii unaweza ukanunua kwa shilingi elfu kumi na tano I: Elfu kumi na tano? R: Eeeeeh I: Pesa ya kitanzania? R: Eeeeeeh Kumi na nne kwa kumi na tano na kuendelea I: Hahahahahha kama ya kwenu inafanana kabisa R: Imefanana kabisa bali ya kwangu ina meno huku na huku

chanzo: Amani-Stade Project / Amani Field Research 2023, Interview No. 03
mwandishi: I: Mohamed Seif, R: Anonymous